De gevaren en realiteit van de Nederlandse zombie-economie: waarom de crisis niet over is

Nederland staat voor een cruciale economische dilemma: hoe herstellen we een sector die al jaren aan het verzwakken is, terwijl de maatschappelijke druk groeit? De term “zombies” wordt hier niet als literair beeld gebruikt, maar als metafoor voor bedrijven en activiteiten die te lang op leven zonder innovatie, winst of maatschappelijk belang. Volgens de Centrale Bureau voor de Statistiek (CBS) waren in 2023 nog 22 procent van de Nederlandse bedrijven “zombies” – bedrijven met een negatieve kasstroom, maar die door overheidsteun of schulden blijven bestaan. Dit fenomeen is niet nieuw, maar de coronacrisis en de huidige inflatie hebben het versneld. Een voorbeeld is de Nederlandse textielsector, waar de export naar de EU in 2022 met 15 procent daalde, terwijl de overheid nog steeds subsidie geeft aan bedrijven die geen haalbare toekomst meer hebben.

De economische schade: waarom dit niet alleen een probleem voor bedrijven is

De effecten van deze “zombie-economie” zijn veel breder dan het aantal faillissementen. Een onderzoek van het ECB (Europese Centrale Bank) toont aan dat bedrijven die jarenlang zonder innovatie of winst blijven, de economische groei vertragen. In Nederland zijn dit vooral middenkrachten in de textiel, machinebouw en voedselsector, waar traditionele modellen niet meer concurreren met internationale concurrenten. De overheid steunt deze bedrijven met schuldenverlening en garanties, maar dat creëert een schuldencrisis van eigen makelij: in 2022 had de Nederlandse overheid al €12,5 miljard aan garanties uitgegeven voor “zombies” – een bedrag dat jaarlijks groeit. Het gevolg? Lagere belastinginkomsten en meer belastingdruk op de overige bedrijven en consumenten. Bovendien vertraagt dit de productiviteit: studies tonen dat bedrijven die jarenlang in een “zombie-modus” opereren, gemiddeld 15 procent minder efficiënt zijn dan hun concurrenten.

De rol van de overheid: tussen bescherming en verantwoordelijkheid

De Nederlandse overheid heeft in de afgelopen jaren een aantal maatregelen genomen om “zombies” te voorkomen, maar de resultaten zijn gemengd. Het Nationaal Plan van Aanpak Zombies (NPAZ), geïnitieerd in 2019, biedt bedrijven een “zombie-uitgangsplan” aan, waarbij de overheid helpt om schulden af te lossen. Toch blijft een groot deel van de sectoren in een precaire positie. Een voorbeeld is de Nederlandse koffieboom, waar traditionele koffiebedrijven zoals hier nog steeds te kampen hebben met lage prijzen en concurrentie van grotere spelers uit Zuid-Amerika. De overheid heeft hierin een rol gespeeld door importheffingen te verlagen, maar dat heeft ook geleid tot een afname in lokale productie. Een andere maatregel, de “zombie-herstartfonds”, heeft tot nu toe slechts een beperkt effect gehad: van de 300 aanvragen die in 2022 zijn ingediend, werden slechts 120 goedgekeurd, met een gemiddelde steun van €150.000 per bedrijf. Dit toont aan dat de overheid vaak te laat ingreep, terwijl bedrijven al in een diepe crisis verkeerden.

De toekomst: hoe kan Nederland de overblijvende zombies ombuigen?

De uitdaging ligt in het vinden van een balans tussen het voorkomen van faillissementen en het stimuleren van innovatie. Een effectieve strategie zou moeten omvatten: het schrappen van onnodige subsidie voor bedrijven die niet meer concurreren, het bieden van flexiblere steun voor bedrijven die wel innovatief zijn, en het versterken van de ondernemingscultuur in Nederland. Een voorbeeld van een succesvolle aanpak is het Duitse model, waar de overheid bedrijven helpt om te transformeren naar een duurzame toekomst. In Nederland kunnen we leren van initiatieven zoals het “Innovatieprogramma Zombiebedrijven”, dat bedrijven ondersteunt bij het ontwikkelen van nieuwe producten of diensten. Een ander voorbeeld is de Nederlandse textielsector, die nu probeert te specialiseren op hoogwaardige producten zoals duurzame kleding of medische textiel. Hierdoor kunnen bedrijven hun waarde verhogen en concurreren met internationale spelers.

• In 2023 waren er nog 22 procent van de Nederlandse bedrijven in “zombie-modus”, volgens CBS.
• De Nederlandse overheid heeft al €12,5 miljard aan garanties uitgegeven voor “zombies” in 2022.
• Bedrijven in “zombie-modus” zijn gemiddeld 15 procent minder efficiënt dan hun concurrenten.
• Van de 300 aanvragen voor de “zombie-herstartfonds” in 2022 werden slechts 120 goedgekeurd.
• De Nederlandse export naar de EU daalde in 2022 met 15 procent in de textielsector.

De Nederlandse economie staat voor een cruciale keuze: hoe gaan we om met de overblijvende “zombies” zonder dat we de rest van de economie verzwakken? Een sterke focus op innovatie, duurzaamheid en internationale concurrentie is essentieel om de sectoren te herstellen. Het is tijd voor een nieuwe benadering, waar de overheid niet langer alleen beschermt, maar ook verantwoordelijkheid neemt voor een economie die weer leeft.